Żargon ciągle żywy
 Strona powstaje z archiwum naszego członka Cechu w Kołobrzegu Pawła Błaszczykiewicza oraz członka Zarządu

 

Żargon  ciągle żywy

 

Nasz język przez cały okres jego istnienia jest poddawany modyfikacjom pod wieloma względami. Największy wpływ na każdy język mają narody sąsiednie przez co tworzą się zapożyczenia, gwary. Nie tylko w poszczególnych regionach tworzy się terytorialne słownictwo, ale też ograniczone co do miejsca pracy, środowiska czyli tzw. gwary zawodowe np. prawnicze, lekarskie, kolejarskie, szewskie, krawieckie. Ludzie uprawiający  różne zawody rozmawiają ze sobą językiem pojęć często niezrozumiałych dla przeciętnego człowieka. Bardzo często zniekształcają słowa w celu skrócenia wypowiedzi. Kiedy indziej rozszerzają język, dodają często nowe, własne słownictwo, neologizmy. Niekiedy jest to wręcz „tajny język” poszczególnych zawodów. Zdaniem językoznawców żargony nie tylko wzajemnie się przenikają, ale i dość często zadomawiają się na stałe w języku potocznym. Jedno jest pewne żargon, zwany też slangiem czy argotem jest i będzie używany, dlatego warto zapoznać się ze znaczeniem niektórych słów niezrozumiałych dla przeciętnego człowieka, by lepiej poruszać się w świecie tychże zawodów.

Dla usprawnienia został stworzony słowniczek „tajnego języka”. Zapraszamy do lektury.

 

       

abcug

-    dawniej odległość, odstęp między szeregami

achtel

-    dawna miara, jedna ósma część objętości beczki (ósmak)

ałun

-    uwodniony siarczan glinowo-potasowy; bezbarwny, kamień ałunowy o szklistym połysku, stosowany przez golibrodów do tamowania krwawień zaciętych miejsc

ambrazura

-    przestarz. framuga okna lub drzwi

ankier

-    wychwyt kotwiczny w zegarku przekazujący napęd wahadełku, a jednocześnie uzależniający od jego ruchów połączenia trybikowe ze wskazówkami

-    bud. kotew

anyżek

-    kruche ciastko lub cukierek z przyprawą anyżową

arkana

-    tajniki rzemiosła

atelier

-    pracownia artysty plastyka, fotografa

bagieta

-    ozdobna listwa drewniana używana do wyrobu ram, gzymsów i do dekoracji wnętrz

bajaderka

-    ciastko z okruchów cukierniczych

bajgiel

-    rodzaj obwarzanka z parzonego ciasta

bakenbardy

-    przest. baki, bokobrody

balwierz

-    daw. człowiek zajmujący się goleniem i strzyżeniem, a także zabiegami felczerskimi, głównie upuszczaniem krwi; cyrulik

bant

-    w ciesielstwie: rozpora, belka spajająca krokwie lub umieszczona między ścianami; w ślusarstwie: opaska, obręcz, zawiasy

barchan

-    tkanina bawełniana, lewostronnie drapana, używana na ciepłą bieliznę, szlafroki itp.

binda

-    przestarz. opaska do podwiązywania wąsów aby się dobrze ułożyły

biskwit

-    lekkie, porowate, dobrze wypieczone ciasto cukiernicze; także suchary wojskowe, sporządzane z mąki, wody, drożdży i soli

blenda

-    archit. ślepy otwór, płytka wnęka w murze w formie arkady lub okna zwykle stosowana w elewacjach jako motyw dekoracyjny

bonia

-    bud. profil geometrycznego rowkowania elewacji; element tego rowkowania

bonżurka

-    rodzaj marynarki, uszytej z miękkiej, ciepłej tkaniny, z szalowym kołnierzem i mankietami z innego materiału, będącej porannym męskim ubiorem domowym

borta

-    taśma pasmanteryjna do lamowania, obszywania brzegów odzieży, zasłon, lub w introligatorstwie pasek papieru/tkaniny do łączenia części książki

botforty

-    przestarz. Buty z wysokimi cholewami, używane do jazdy konnej

bretnal

-    długi gwóźdź żelazny z dużym łebkiem

brus

-    kamień szlifierski do ostrzenia narzędzi metalowych; osełka, toczydło

bryczesy

-    spodnie do konnej jazdy, u dołu obcisłe, sznurowane, od kolan bufiaste, poszerzane na bokach

brylantyna

-    środek kosmetyczny używany w celu usztywnienia i natłuszczenia włosów oraz nadania im połysku

bryt

-    w krawiectwie – pas lub klin tkaniny w kształcie trapezu lub trójkąta wszywany w spódnice, płaszcze itp.

buksztel

-    bud. pomocnicza konstrukcja podporowa stosowana przy budowie sklepień, łuków itp.; krążyna

butonierka

-    dziura od guzika w klapie marynarki, żakietu, w którą wkłada się kwiat, miniaturkę orderu itp.

catg

-    mocna tkanina bawełniana używana zwykle na ubrania robocze

cech

-    stowarzyszenie samodzielnych rzemieślników jednej lub kilku specjalności mające na celu obronę interesów rzemiosła oraz podniesienie jego poziomu, a także organizowanie samopomocy członków

cechmistrz

-    przestarz. starszy cechu

cek

-    wada w polewie kafli

cerka

-    mała cera w tkaninie

cerówka

-    duża igła do cerowania

chałka

-    niewielka chała – bułka pleciona

cieślica

-    siekierka o trójkątnym ostrzu, używana przez cieślów, służąca np. do korowania drzew, do wygładzania głębszych otworów itp.

ciosak

-    młot kamieniarza do ciosania miękkich kamieni

ciosła

-    dawne słowiańskie narzędzie do obróbki drewna używane jeszcze niekiedy do żłobienia niecek i koryt

cwibak

-    keks

cwikiery

-    przestarz. binokle

cyferblat

-    przestarz. tarcza zegara

cykata

-    skórki z pomarańczy, cytryny, melona, arbuza, liście tataraku, osmażone w cukrze, używane do wyrobów cukierniczych

czamara

-    dawne męskie ubranie wierzchnie, długie, szamerowane, zapinane pod szyję

czub

-    upięte wysoko sterczące włosy na wierzchu głowy

czyszczak

-    kształtka rurowa, zwykle żeliwna, ze szczelnie zamykanym otworem bocznym, wmontowana w przewód wodociągowy lub kanalizacyjny w celu umożliwienia sprawdzania stanu i czyszczenia rur

ćwiekować

-    nabijać ćwiekami

-    wciskać, wbijać dla ozdoby w świeży mur kamyki, kawałki szkła itp.

damara

-    żywica naturalna otrzymywana z niektórych gatunków drzew Archipelagu Saudyjskiego (także kopalna), stosowana do wyrobu lakierów, emalii i farb graficznych

dekalina

-    rozpuszczalnik (rozpuszcza oleje, tłuszcze, woski i żywice)

desu

-    część lub komplet damskiej bielizny

dewizka

-    łańcuszek do zegarka kieszonkowego

dranica

-    cienka, wąska deska łupana z pnia drzewa iglastego, używana w budownictwie drewnianym zwykle do krycia dachów

dybel

-    metalowy lub drewniany kołek łączący dwa elementy budowli np. belki, ciosy kamienne

-    rodzaj świdra stolarskiego do wiercenia otworów o dużej średnicy

dyl

-    pień drzewny; bal, belka; gruba deska używana w drewnianych konstrukcjach (stropowych, ściennych itp.)

dzwono

-    część obwodu koła u wozu

ebenista

-    stolarz-artysta, wytwórca mebli artystycznych intarsjowanych i fornirowanych; pierwotnie stolarz wyrabiający meble z hebanu

egreta

-    ozdoba z piór zwykle strusich lub wykonanych z metalu i drogich kamieni, przypinana do wysokiej fryzury albo nakrycia głowy; charakterystyczna dla mody czasów Marii Antoniny

ekler

-    zamek błyskawiczny

-    rodzaj ciastka z kremem

elki

-    skórki z tchórza lub tchórzofretki; także futro z tych skór

etażerka

-    lekki mebel składający się z kilku otwartych półek na książki, pisma, ozdobne drobiazgi itp.

etola

-    rodzaj szerokiego szala lub krótkiej pelerynki z futra o krótkim miękkim włosie, noszonej przez kobiety do sukni wizytowej lub wieczorowej; etola z norek

fach

-    zajęcie, zawód, specjalność

fajerant

-    przestarz. koniec dnia roboczego, przerwa w pracy, odpoczynek

falcować

-    spajać dwa arkusze blachy przez zawinięcie brzegu jednego arkusza w drugi; spajać dwa kawałki drewna lub kamienia łącząc je na wpust

fasa

-    beczka wykonana z dębowych i bukowych klepek, posiadała tylko jedno dno

fastryga

-    duży rzadki ścieg, którym się fastryguje; także nić używana do fastrygowania

faworek

-    cienkie kruche ciastka w kształcie wijących się wstążek smażone w tłuszczu; chrust

felc

-    nacięcie w kancie deski, kamienia itp. służące do mocniejszego spojenia dwóch części; wpust

filc

-    wyrób włókienniczy (gęsty, zbity materiał) z wełny, sierści itp. otrzymywany przez spilśnienie tkaniny (filce tkane) lub luźnych włókien (filce bite); pilśń

filunek

-    płaszczyzna wklęsła otoczona listwą lub ramą – element konstrukcyjno-dekoracyjny w stolarstwie

fiok

-    żart. loki, pukle; pretensjonalne uczesanie, przesadne przybranie głowy kobiecej

fizetyna

-    barwnik naturalny z grupy flawonów występujący w postaci glikozydu w drewnie m.in. sumaku; stosowany do barwienia wełny, skór

flader

-    słój w drewnie, marmurze, kamieniu itp.

flausz

-    gruba tkanina wełniana drapana i strzyżona używana na płaszcze zimowe

fligel

-    listewka przy ścianie do mocowania półki

fliza

-    płyta cementowa, kamienna, marmurowa itp. służąca do wykładania chodników ulicznych, podłóg i ścian

fola

-    techn. duża skrzynia drewniana przeznaczona do gaszenia wapna palonego

-    bud. środkowa część grubego muru wypełniana w czasie murowania materiałem odpadkowym, a następnie zalewana rzadką zaprawą murarską

formak

-    blok kamienia łupanego o kształcie i wymiarach zbliżonych do kształtu i wymiarów przyszłego wyrobu lub będącego jego wielokrotnością

formierz

-    rzemieślnik albo robotnik wykonujący formy odlewnicze

fornir

-    cienkie płaty cennego drewna służące do oklejania wyrobów stolarskich

fotka

-    mała fotografia, zdjęcie

frak

-    część składowa uroczystego, wieczorowego stroju męskiego, rodzaj surduta, dziś tylko czarnego o połach z przodu obciętych, z tyłu wydłużonych

frencz

-    kurtka kroju wojskowego z klapami i czterema naszytymi kieszeniami (od nazwiska angielskiego generała)

fryzować

-    karbować, kręcić włosy, układać je w pukle

fufajka

-    pot. ciepła, watowana kurtka, zwykle z drelichu, dwustronnie pikowana; waciak

fuga

-    rowek wzdłuż krawędzi deski lub płyty kamiennej, w który wchodzi wypukłość dopasowanej innej deski lub płyty

-    szczelina między cegłami lub blokami kamienia wypełniona warstwą zaprawy murarskiej; warstwa zaprawy w szczelinie; spoina

fular

-    (męska apaszka) noszony do koszul z rozpiętym kołnierzem

furta

-    ciężkie drzwi w bramie, w murze itp.

futrować

-    obijać ściany deskami, wylepiać gliną, gipsem; okładać, uszczelniać trocinami, torfami itp.

-    wykładać piec cegłą ogniotrwałą

futryna

-    drewniana rama u drzwi lub okien wpuszczana w ścianę; ościeżnica

gara

-    rośnięcie ciasta

-    pomieszczenie w piekarni, w którym rośnie ciasto

gargulec

-    ozdobne, wystające zakończenie rynny dachowej, zwykle w formie paszczy lub leżącej półpostaci fantastycznych zwierząt; rzygacz

giemza

-    miękka koźla skóra garbowana  sposobem chromowym używana zwykle na wierzchu obuwia i do wyrobu galanterii skórzanej

gipiura

-    rodzaj koronki o wypukłym wzorze

gmerk

-    znak własnościowy i rodowy mieszczan w dawnej Polsce umieszczony na pieczęciach, przedmiotach użytkowych oraz wytworach

godet

-    klin poszerzający zwykle dół sukni lub rękaw tworzący rodzaj fałdy

gont

-    deszczułka klinowa używana do pokrywania dachów lub szalowania zewnętrznych ścian budynków

gors

-    przestarz. – przednia część koszuli męskiej, często silnie wykrochmalona

graca

-    narzędzie żelazne w kształcie zakrzywionej łopatki osadzone na kiju, w murarstwie do mieszania wapna z wodą

graham

-    chleb dietetyczny z grubo mielonej (razowej) mąki pszennej (od nazwiska lekarza)

grawer

-    artysta, rzemieślnik zajmujący się grawerowaniem; rytownik

grylaż

-    masa otrzymywana przez roztarcie cukru z palonymi orzechami, migdałami itp. stosowana w przemyśle cukierniczym jako nadzienie karmelków

grzywka

-    włosy opuszczone na czoło, przycięte nad brwiami

gurt

-    sztywna taśma płócienna przyszywana do spódniczki w pasie lub wszywana do pasków

guzik technologiczny koszuli

-    przyszywa się go jako pierwszy a według niego następne, nigdy nie zapina się najwyższego guzika!

gwint

-    skręt śrubowy, spiralny, rowek na śrubie, wkręcie itp.; śruba

haftka

-    druciana zapinka, składająca się z haczyka (konika) i uszka, używana do zapinania różnych części garderoby; także samo uszko tej zapinki

hajdawery

-    przestarz. szerokie, bufiaste spodnie

harcap

-    warkocz peruki noszony w XVIII w. przez mężczyzn

hebel

-    narzędzie stolarskie drewniane z wymiennym ostrzem stalowym służące do wyrównywania i wygładzania powierzchni drewna; strug

henna

-    naturalny barwnik do farbowania włosów na kolor kasztanowaty otrzymywany z liści rośliny tropikalnej – lawsonii (lawsonia ineris)

hufnal

-    gwóźdź do przybijania podkowy

inkrustacja

-    technika zdobienia przedmiotów: sprzętów, mebli, dzieł art. itp. Polegająca na wykonywaniu wgłębień w podłożu i wklejaniu w nie odpowiednich płytek z różnych materiałów np. drewna, kości słoniowej, metalu, masy perłowej, kolorowych kamieni, złota itp.

inlet

-    bawełniana tkanina pościelowa, bardzo gęsto tkana, najczęściej czerwona, używana na wsypy

intarsja

-    technika zdobnicza polegająca na wykładaniu powierzchni przedmiotów drewnianych innymi gatunkami drewna stosowana zwłaszcza w okresie renesansu i w XVIII w. INTARSJA SZTUKATORSKA – technika zdobnicza sprowadzająca się do wypełniania tzw. ciastem sztukatorskim (masę stiukową) wyciętej we wzory okładziny drewnianej, przyklejonej do podkładu z pełnego drewna

inwar

-    stal stopowa o dużej zawartości niklu, odznaczająca się bardzo małą rozszerzalnością cieplną, używana do wyrobu przyrządów precyzyjnych

ipse fecit

-    (łac.) sam wykonał (słowa stawiane obok podpisu artysty)

izbica

-    konstrukcja betonowa kamienna lub drewniana, mająca ostrą, pochyłą krawędź, zabezpieczająca filar mostu od uderzeń fali, kry, płynących drzew itp.; lodołam

jagodzianka

-    słodka bułka nadziewana czarnymi jagodami

jatka

-    przestarz. kram, sklep z mięsem; końska jatka

jedwab

-    przędza i tkanina produkowana z włókna tworzącego kokon gąsienicy jedwabnika; także: włókno otrzymywane sztucznie z celulozy

jedwabik

-    tkanina jedwabna gorszego gatunku

jętka

-    poziomy pręt wiązara trójkątnego rozpierający krokwie w górnej części tego wiązara

kabacik

-    wierzchnie okrycie, czasem pikowany dawny krótki serdak

kabat

-    rodzaj krótkiego płaszcza z podpinką, czasem bez rękawów

kabza

-    przestarz. Woreczek na pieniądze; sakiewka, kiesa

kacabaja

-    pot. ubranie kobiece rodzaj mantylki; ciepły kaftan watowany męski albo kobiecy; szubka

kajmak

-    masa cukiernicza wyrabiana z cukru i mleka, często z dodatkiem kawy, czekolady, soku itp.; ciasto oblewane taką masą

kalenica

-    górna pozioma krawędź dachu stanowiąca przecięcie połaci dachowych

kaleta

-    sakwa, woreczek skórzany na pieniądze i drobiazgi noszony dawniej przy pasie

kaletnik

-    rzemieślnik wyrabiający kalety, torby skórzane, teczki, walizki, portfele itp. ze skóry, tworzyw sztucznych lub tkanin

kaliko

-    płótno introligatorskie z tkaniny bawełnianej poddanej specjalnej apreturze, używane do Opawy książek

kalo

-    hand. ubytek, strata na wadze towaru, spowodowana wyschnięciem przy transporcie lub przechowywaniu

kalotypia

-    fot. pierwsza technika fotograficzna, w której zastosowano negatyw papierowy; talbotypia

kalus

-    gruba skóra, guz

kamasznik

-    rzemieślnik wykonujący wierzchnie części obuwia, cholewki; cholewkarz; dawniej: szewc szyjący kamasze

kambar

-    brązowa odmiana karakułów

kamelor

-    grube nici albo tkanina z wełny kozy angorskiej

kamlot

-    cienka, ostra tkanina wełniana, często z domieszką przedzy bawełnianej

kamzans

-    gzyms nad drzwiami lub oknem

kanafas

-    szlachetna tkanina introligatorska o niejednorodnej powierzchni używana przy oprawianiu książek

kanak

-    sznur pereł albo drogich kamieni stanowiący ozdobę

kandyz

-    cukier grubo skrystalizowany; cukier lodowaty

kanotier

-    słomkowy kapelusz z płaską główką i wąskim rondem

kantówka

-    bud. Belka drewniana o kwadratowym przekroju mającym wymiaru w granicach od stu do dwustu milimetrów; krawędziak

kapciuch

-    woreczek na tytoń

kaplin

-    półwyrób filcowy w kształcie stożka, z którego formuje się kapelusz

kapota

-    wierzchnie okrycie, zwłaszcza podniszczone, dawniej wierzchnie okrycie męskie, długie przypominające krojem surdut

kapotka

-    przestarz. rodzaj kapelusza damskiego z szerokim rondem, wiązanego pod brodą; budka

karb

-    przestarz. fale na włosach. Ułożyć włosy w karby

karkas

-    szkielet druciany abażuru, kapeluszy damskich itp.

karmel

-    naturalny brązowy barwnik spożywczy dodawany np. do ciast, piwa, wina; cukier palony

karpina

-    drewno z pniaków i korzeni zwykle sosnowych, mające szerokie zastosowanie w przemyśle. Karpina przemysłowa – karpina sosnowa, która przeleżała w ziemi co najmniej 7 lat, używana do destylacji rozkładowej lub ekstrakcji żywicy

kastor

-    przestarz. gruba tkanina pilśniowa

kastra

-    murarska skrzynia do sporządzania zaprawy i jej przenoszenia

kawak

-    naszyjnik

keks

-    ciasto biszkoptowe z bakaliami

keramzyt

-    lekkie kruszywo sztucznie używane do betonów lekkich, otrzymywane przez wypalenie kulistych granulek uformowanych mechanicznie z gliny; gliniec

kermes

-    naturalny barwnik otrzymywany z samic czerwców; dawniej stosowany do barwienia jedwabiu i wełny, obecnie głównie do barwienia produktów spożywczych

kędzior

-    pasmo wijących się włosów; pukiel, lok

kielnia

-    bud. narzędzie murarskie w kształcie trójkątnej łopatki z drewnianą rączką służące do nabierania i rozprowadzania zaprawy budowlanej

kiereja

-    daw. długi obszerny płaszcz męski, najczęściej podbity futrem, o kroju zbliżonym do delii, pochodzenia wschodniego; w Polsce noszony w XVI-XVIII w. przez szlachtę

kipa

-    kadź farbiarska

kir

-    czarny materiał symbolizujący żałobę; strój żałobny

klajster

-    klej z mąki lub krochmalu i wody

klot

-    gęsta, bawełniana tkanina podszewkowa o splocie atłasowym, odznaczająca się silnym połyskiem

kluch

-    zakalec

kłoda

-    pień zrąbanego lub zwalonego drzewa bez gałęzi; duży kawał drzewa, kloc

knypel

-    młotek drewniany używany przez rzeźbiarzy i rzemieślników

koafiura

-    przestarz. dziś żart. uczesanie, fryzura

kobyłka

-    rodzaj kozła, urządzenie wykonane z drążków lub desek, zbitych w kształcie litery A, ramy itp. służące do podpierania pomostu, blatu stołu itp.

konfuzor

-    odcinek rury, w której na skutek zmniejszenia się przekroju zwiększa się prędkość przepływu gazu lub cieczy; używana do pomiaru prędkości lub ilości przepływającej substancji; zwężka

kongelacja

-    archit. ozdoba architektoniczna w kształcie sopla lodu

kontratyp

-    kopia filmowa wykonana nie na podstawie negatywu pierwotnego, lecz na podstawie kontrnegatywu

kontuar

-    w sklepie; rodzaj stołu oddzielającego sprzedawcę i towar od kupujących; bufet, lada

konwisarz

-    rzemieślnik zajmujący się wyrobem i obróbką przedmiotów z cyny

kornel

-    twarde drewno dające się polerować, otrzymywane z północnoamerykańskiego derenia kwiecistego, dawniej niezastąpione w przemyśle włókienniczym

kosmyk

-    pasemko włosów swobodnie opadające, zwisające; kosmyk włosów

krajak

-    rodzaj noża stolarskiego

krajka

-    wzmocniony brzeg tkaniny lub dzianiny o odmiennym splocie i zwykle odmiennego koloru

krepa

-    tkanina jedwabna, wełniana lub bawełniana o przędzy silnie skręconej, matowa, o powierzchni lekko pomarszczonej; w kolorze czarnym bywa używana jako oznaka żałoby

krepdeszyn

-    miękka, lekka tkanina jedwabna w splocie płóciennym, ze słabo zarysowanymi prążkami poprzecznymi, używana na suknie i bieliznę damską; krepa chińska

krepina

-    taśma tapicerska używana w meblarstwie do wykańczania mebli

kreton

-    tkanina bawełniana o splocie płóciennym, drukowana w barwne wzory

kreza

-    marszczony lub fałdowany okrągły kołnierz z koronki lub cienkiej usztywnionej tkaniny

kroaza

-    tkanina o skośnym splocie bawełniana - używana głównie na podszewki, wełniana, półwełniana lub jedwabna – na sukienki

kroksztyn

-    wystające przed lico muru zakończenie belki stropowej lub wspornik podtrzymujący gzyms, balkon, wykusz itp.

krupiec

-    miód skrystalizowany o konsystencji mniej lub więcej stałej i barwie nieco jaśniejszej niż miód płynny; dziarnina

kruszonka

-    pokruszone kawałki ciasta sporządzonego z masła, mąki i cukru, którymi posypuje się ciasto z kruszonką

kubik

-    pot. metr sześcienny

kufa

-    duża drewniana beczka używana w przemyśle piwowarskim

kugiel

-    żydowskie ciasto świąteczne

kuwertura

-    rodzaj masy czekoladowej zawierającej powyżej 35% tłuszczu; półprodukt służący do powlekania wyrobów cukierniczych

kwadratel

-    bud. kafel piecowy o stosunkowo niewielkich wymiarach i skośnie ściętych krawędziach

kwaterka

-    bud. czwarta część cegły; cegła o wielkości ¼ normalnej cegły

laka

-    żywica otrzymywana z drzewa Rhus vernicifera, po wyschnięciu twarda i trwała, używana do wyrobu i zdobienia naczyń, mebli, pudełek itp.; czarna, czerwona laka

lambrekin

-    dekoracyjny pas tkaniny, stanowiący obramowanie zasłon lub baldachimu, wycięty w zęby, zdobiony galonem, frędzlami lub chwastami

lampas

-    pas kolorowego sukna naszyty wzdłuż zewnętrznego szwu spodni; kolorowy otok u czapek, zwykle mundurowych

lantan

-    miękki kowalny metal ciągliwy

lapis

-    nazwa farmaceutyczna azotanu srebra używanego w lecznictwie do celów dezynfekcyjnych (np. do przypalania kurzajek); kamień piekielny

laubzega

-    piłka o bardzo cienkiej taśmie używana zwykle do wycinania deseni w sklejkach drewnianych

legar

-    drewniana belka, do której przybija się deski podłogi

leźnia

-    poprzeczna belka rusztowania

loden

-    gruba, włochata tkanina wełniana (niekiedy z wełny wielbłądziej), spilśniona i czesana, używana na płaszcze zimowe

lodżia

-    wgłębiony balkon, wnęka balkonowa, otwarta na zewnątrz budynku

lornion

-    przestarz. rodzaj okularów na długiej rączce używany zwłaszcza w XIX w.

lukier

-    polewa z roztopionego cukru, czasem barwiona, używana do pokrywania pierników, tortów, ciastek itp.

lust

-    farba szklarska ceramiczna

lutry

-    futro z wydry

łaszt

-    dawna jednostka miary objętości dla towarów sypkich

łata

-    bud. gładka deska o długości ok. 1,50m służąca do sprawdzania równości krawędzi i płaszczyzn muru

łupek

-    cienkie płytki łupków ilastych używane do krycia dachów; łupki dachówkowe

majsterek

-    poufnie lub żartobliwie o majstrze rzemieślniku, mistrzu

majstersztyk

-    przedmiot mający być sprawdzianem umiejętności zawodowych członka cechu; warunek uzyskania tytułu mistrza

malimo

-    nie gniotąca się tkanina sukienkowa, produkowana metodą przypominającą dziewiarstwo

mamraj

-    tłusta glina używana w odlewnictwie jako materiał formierski

mankiet

-    zakończenie rękawa, nogawki u spodni, skarpetek itp. zwykle w kształcie paska przyszytego, przypiętego albo odwiniętego z tej samej lub innej tkaniny

mansarda

-    pomieszczenie, mieszkanie na kondygnacji strychowej

marengo

-    gruba wełniana tkanina z przędzy szarej lub czarnej z jaśniejszymi cętkami, używana na ubrania, kostiumy i płaszcze

markizeta

-    lekka, przezroczysta tkanina z bawełny, niekiedy z jedwabiu lub wełny, wyrabiana z cienkiej przędzy silnie skręonej, używana na firanki, zasłony, letnie sukienki

maset

-    narzędzie do ostrzenia noży w kształcie sztyletu używane przez rzeźników

matinka

-    staroświecki poranny strój, kobiecy, luźny kaftanik, zwykle ozdobiony falbankami, wstążkami, koronkami

merk

-    znak własnościowy używany m. innymi przez rzemieślników dla oznaczenia własnych wyrobów

merla

-    cieniutka, rzadka tkanina bawełniana; gaza

metkal

-    płótno bawełniane, rzadkie, bez apretury, używana na bieliznę wojskową i szpitalną oraz w tapicerstwie pod wierzchnie pokrycie mebli i do celów technicznych (do polerowania)

miodownik

-    ciasto na miodzie, rodzaj piernika

mlewo

-    zboże przeznaczone do przemiału oraz będące w trakcie mielenia; produkt mielenia

modystka

-    kobieta trudniąca się zawodowo robieniem i sprzedażą damskich kapeluszy oraz innych nakryć głowy

mokiet

-    tkanina pluszowa, zwykle wielobarwna, wzorzysta, używana najczęściej na pokrycie mebli

moleta

-    narzędzie do rozcierania far malarskich

molino

-    miękkie, cienkie płótno bawełniane, bielone, barwione lub drukowane; używane na sukienki, podszewki, prześcieradła itp.

mora

-    jednobarwna tkanina, zwykle jedwabna o falisto mieniącym się wzorze, używana na suknie wieczorowe, szaty liturgiczne, wstążki itp.

mufa

-    rozszerzenie w kształcie kielicha, zakończenie rury; złączka, tuleja

mufka

-    kawałek futra lub materiału podszytego watoliną, zeszyty w ten sposób, że zostają po bokach otwory, w które wkłada się dłonie w celu ochrony przed zimnem

mulit

-    mieszanina tlenków glinu, tytanu i krzemu będąca surowcem do produkcji cegły ogniotrwałej. Używana do murowania pieców do topienia szkła

murłata

-    drewniana belka układana na wzniesionym murze budynku, na której się opiera więźba dachowa; namurnica

mursz

-    rozkład drewna zarówno żywych drzew, jak i surowca, wywołany działaniem szkodliwych grzybów; prowadzi do całkowitego zniszczenia drewna; zgnilizna drewna

musznik

-    zakłada się tylko do koszul z łamanym kołnierzykiem. Musznik jest wygodny w noszeniu, bo nie trzeba go wiązać.

muślin

-    lekka, cienka tkanina jedwabna, rzadziej bawełniana, o luźnym splocie płóciennym, zwykle jednobarwna, używana na suknie, bluzki itp.

mutra

-    nakrętka na śrubę

mygła

-    stos okorowanych pni drzewnych, ułożonych na podkładach

nadpiek

-    nadwaga pieczywa w stosunku do wagi zużytej mąki; przypiek

Wielkość nadpieku wynosi od 15 do 50%.

nadstawka

-    narzędzie kowalskie do kucia ręcznego, służące do nadawania przedmiotom pożądanego kształtu (zwykle okrągłego lub sześciokątnego)

nadświetle

-    małe okno umieszczone zwykle wysoko i oświetlające pomieszczenia znajdujące się w głębi budynku, jak korytarze, łazienki itp.

nankin

-    gęste płótno bawełniane, brązowożółte z silnym połyskiem, używane na wsypy, jako płótno krawieckie, dawniej na męskie ubrania letnie

naparstek

-    niewielki stożkowaty ochraniacz nakładany na palec, z metalu lub jakiejś masy, używany przez osoby szyjące ręcznie, aby uchronić palec przed ukłuciem igłą

nappa

-    skóra cielęca, kozia, rzadziej końska, cienka, papierkowa ta, często o powierzchni marszczonej; używana do wyrobu rękawiczek, torebek, lekkich kurtek, obuwia damskiego itp. (od nazwy miasta)

narzut

-    1. sposób tynkowania polegający na rzucaniu zaprawy na tynkowaną powierzchnię

-    2. zewnętrzna warstwa tynku leżąca na warstwie przylegającej bezpośrednio do muru

narzutka

-    rodzaj okrycia (zwykle kobiecego) narzuconego na ramiona; pelerynka

negatyw

-    obraz fotograficzny, na którym w fotografii czarno-białej – wartości tonalne są odwrócone (miejsca ciemne w rzeczywistości są tu jasne i na odwrót), zaś w fotografii barwnej barwy fotografowanego przedmiotu zastąpione są przez barwy dopełniające

neseser

-    walizeczka lub torebka na podręczne drobiazgi, najczęściej przybory toaletowe, używane zwykle w podróży

nicować

-    przerabiać, odnawiać jakąś część garderoby, odwracając tkaninę na lewą stronę

niecka

-    drewniane, podłużne naczynie półkoliste wydrążone w jednym kawałku drewna, bywa używane zwykle na wsi do wyrabiania ciasta, kąpania dzieci itp.

niello

-    technika zdobienia przedmiotów metalowych polegająca na ryciu rysunków i wtapiania w bruzdy mieszaniny srebra, miedzi, ołowiu, siarki i beraksu, co daje rysunek czarny, czasem granatowy lub szafirowo-szary

niter

-    robotnik łączący arkusze blach

nugat

-    ciastko, którego górną i dolną warstwę stanowi wafel lub opłatek, a środkową masa z orzechów lub migdałów i miodu

nut

-    w stolarstwie: wyżłobienie, rowek w jednym elemencie drewnianym, w który wchodzi odpowiadająca mu wypustka drugiego elementu w miejscu spojenia; wpust

nutriety

-    futro ze skór owiec farbowane na brązowo, strzyżone i prasowane

obcęgi

-    ręczne metalowe narzędzie zakończone z jednej strony ostrymi szczękami służące do wyciągania gwoździ, cięcia drutu, przytrzymywania metalowych przedmiotów przy obróbce itp.; cęgi

oberluft

-    przest. górna część okna z szybami osadzonymi w ruchomej ramie, dająca się osobno otwierać

obiit zmarł

-    napis na nagrobkach (skrót: ob)

obłąk

-    bud. konstrukcyjny lub dekoracyjny element architektoniczny w kształcie półkola, część elipsy, występujący w sklepieniach, arkadach, zamykający otwory okienne, drzwiowe itp.

obręb

-    brzeg tkaniny zagięty i przyszyty, zabezpieczający materiał przed strzępieniem

obrzutka

-    pierwsza wewnętrzna warstwa tynku dwuwarstwowego lub trójwarstwowego, wykonana zwykle z zaprawy cementowej, mająca na celu zwiększenie przyczepności narzutu tynkowego do podłoża

obszycie

-    to, czym się obszywa; lamówka, obszywka

obuch

-    tępo zakończona część takich narzędzi jak siekiera, młot, kilof, przeznaczona do uderzania w coś, przybijanie czegoś

ocechować

-    oznaczyć coś cechą, znakiem

odczulacz

-    substancja dodawana do emulsji światłoczułej lub wywoływacza zmniejszająca ich czułość

odkład

-    pryzmy ziemi powstające wzdłuż wykopu (np. fundamentowego, wodociągowe, gazowe) podczas jego wykonywania

odrzwia

-    konstrukcyjne ujęcie otworu drzwiowego, złożone z węgarów i nadproża; każda oprawa drzwi, futryna

odsadzka

-    1. poziomy uskok w licu ściany, wynikający z przesunięcia ściany lub zmniejszenia jej grubości

-    2. kształtka rurowa dwukrotnie wygięta w kształcie niepełnej litery S; służy do łączenia ze sobą poszczególnych odcinków rur

odziomek

-    dolna, nie mająca gałęzi część pnia drzewa odznaczająca się zwykle najlepszą jakością drewna

ogacić

-    przestarz. ocieplić, uszczelnić budynek przez obłożenie ścian mchem, słomą, ziemią itp. w celu zabezpieczenia przed zimnem; oborę ogacało się liśćmi

okorek

-    odpadkowa, skrajna deska z okorowanego pnia drzewa, z jednej strony zaokrąglona

okrętka

-    rzadki ścieg, za pomocą którego obrzuca się lub zszywa brzegi tkaniny; zszyć coś nieporządnie, ściągając brzegi rozdartego materiału

okrzesać

-    obciąć coś (zwykle gałęzie z drzewa) ociosać coś dookoła, ze wszystkich stron; wyrównać, wygładzić. Okrzesać pień drzewa

okseft

-    wielka beczka

oładek

-    mały placek z mąki lub tartych kartofli, smażony na tłuszczu, racuszek

ondulacja

-    zabieg fryzjerski mający na celu sfalowanie, skręcenie włosów; fryzura po tym zabiegu

onśnik

-    nóż ciesielski używany do korowania strugania i wygładzania powierzchni elementów drewnianych

opal

-    cienka tkanina bawełniana, miękka, lekko przezroczysta, podobna do batystu, używana na bluzki i bieliznę damską

opończa

-    daw. obszerny płaszcz bez rękawów, z kapturem, noszony w XIV-XVIII w. jako strój podróżny, chroniący od deszczu i kurzu

organdyna

-    cienka, rzadka, sztywna tkanina bawełniana, biała lub w barwach pastelowych (często drukowana) używana głównie na bluzki i letnie suknie

ortalion

-    włókno sztuczne (poliamidowe) przypominające jedwab

ostrew

-    rodzaj drabiny w postaci słupa z poprzecznymi z dwu stron sterczącymi żerdkami służącymi jako szczeble

ościeżyna

-    okładzina ościeża stanowiąca jego wykończenie oraz ochraniająca przed uszkodzeniem

ośnik

-    nóż ciesielski używany do korowania, strugania i wygładzania powierzchni elementów drewnianych

paca

-    ręczne narzędzie murarskie w kształcie gładkiej deszczki z uchwytem, służące do rozprowadzania zaprawy na tynkowych powierzchniach ścian i stropów

pacha

-    otwór na ramię w ubraniu; także część ubrania znajdująca się w miejscu wgłębienia pod stawem ramiennym; rękaw reglanowy z szeroko skrojoną pachą

pakamera

-    pomieszczenie służące do przechowywania towarów; skład, magazyn

pakuły

-    krótkie, splątane włókna lnu, konopi lub juty, uzyskiwane podczas wstępnej obróbki słomy tych roślin; używane do wyrobu grubej przędzy. Jako szczeliwo (pakunek). Do usuwania smarów z maszyn

palisander

-    drewno drzew tropikalnych z rodzaju DALBERGIA mające ciemną barwę z odcieniem różowym lub fioletowym, używane w stolarstwie artystycznym

palmatka

-    gruby, szeroki rzemień używany w dawnych szkołach do bicia żaków po dłoni

palmetka

-    boczna część ozdobnego górnego zakończenia pokojowego pieca kaflowego

paltlot

-    przest. palto

pampuch

-    pączek

panew

-    płytkie metalowe naczynie o dużej powierzchni używane dawniej do gotowania, smażenia itp. dziś mające zastosowanie tylko w solnictwie, głównie w warzeniach soli

panofiksy

-    futro baranie uszlachetnione z prostym włosem, puszyste, zwykle w brązowym kolorze

panora

-    tkanina jedwabna, półjedwabna lub bawełniana, używana zwykle na płaszcze, wiatrówki itp.

papatacz

-    ciastko drożdżowe z rodzynkami i cynamonem

papatacz

-    ciastko drożdżowe z rodzynkami i cynamonem

papiloty

-    zwitki papieru, szmatki itp. używane do zakręcania loków; także: pasma włosów zakręcone na te zwitki, szmatki itp.

papucie

-    pantofle domowe zwykle miękkie ciepłe, na płaskiej, elastycznej podeszwie

parasolnik

-    rzemieślnik robiący lub naprawiający parasole i parasolki

parkan

-    ogrodzenie drewniane (zwykle z dylów lub desek)

part

-    grube płótno konopne lub lniane

-    taśma pleciona ze szpagatu, używana w rymarstwie

pasamonik

-    daw. rzemieślnik wyrabiający pasy i pasmanterię; szmuklerz

patka

-    pasek materiału przyszyty lub przypięty do ubrania, służący do ściągania luźnej części lub jako ozdoba

pączek

-    ciastko o kształcie kulistym, nadziewane, smażone w tłuszczu

pejsy

-    długie pasma włosów na skroniach, zwieszające się przed uszami, noszone przez ortodoksyjnych Żydów (hebr)

pekari

-    rękawiczki ze świńskiej skóry specjalnie wyprawionych

pektyny

-    mieszaniny bezpostaciowych cukrów o dużym ciężarze cząsteczkowym, występujące w owocach i jarzynach, używane do wyrobu galaretki, dżemów itp.

pelisa

-    zimowy płaszcz na futrze, zwykle damski

peniuar

-    1. pelerynka zarzucana na ramiona przy czesaniu i pudrowaniu włosów, używana w XVIII w.

-    2. elegancki, poranna kobiecy ubiór domowy; lekki, koronkowy peniuar

perkal

-    cienkie płótno bawełniane, bielone, barwione lub drukowane, używane na bieliznę pościelową, ubranka dziecięce, fartuchy itp.

pętelka

-    uszko z nitki, tasiemki, sznurka służące do zapinania odzieży na guzik lub do przywiązywania

piernik

-    pieczywo cukiernicze barwy brunatnej, syropu miodowo-cukrowego i przypraw aromatycznych

pikoty

-    pętelki robione szydełkiem na brzegu serwetki, chusteczki itp.; dekolt bluzki wykończony pikotami

pilśniarz

-    rzemieślnik trudniący się pilśnieniem tkanin; folusznik

pilśń

-    gęsty, zbity materiał otrzymywany z włókien wełny lub sierści króliczej, zajęczej, itp. przez moczenie w gorącej oraz zwijanie na płótnie i tłoczenie, maglowanie; rodzaj filcu

plusz

-    puszysta tkanina z okrywą powstałą przez miejscowe przecięcie niektórych nitek osnowy lub wątku i częściowe rozwłóknienie utworzonych końców; fotel obity pluszem

płatew

-    belka podłużna w konstrukcji nośnej dachu, łącząca dźwigary, podtrzymująca krokwie lub jętki

płatnerz

-    rzemieślnik wyrabiający zbroje, tarcze i hełmy z płyt metalowych, także broń białą

płótno

-    tkanina lniana, bawełniana, konopna albo jutowa, o splocie płóciennym, różnej grubości

poczochrać

-    czochrając doprowadzić włosy, sierść do stanu nieładu; zmierzwić

podczernić

-    pomalować coś od spodu na czarno; podkreślić, podmalować coś czarnym kolorem, przyciemnić; podczernić oczy, brwi, rzęsy, wąsy

podretuszować

-    dokonać nieznacznego retuszu na fotografii, rzadziej na rysunku, obrazie

podstrzyc

-    uciąć nieco włosów, sierści; podstrzyc wąsy, brodę, włosy, czuprynę

polano

-    kawał drewna, zwykle przeznaczony na opał; bierwiono

politura

-    rozcieńczony roztwór żywicy (najczęściej szelaka) w alkoholu, który po nałożeniu na powierzchnię drewna tworzy cienką warstwę nadającą mu połysk

poła

-    dolna część jednej połowy ubioru rozpinającego się przodu; poły płaszcza, fraka

pomada

-    substancja składająca się z tłuszczu, wosku i dodatków zapachowych, służąca jako środek kosmetyczny do smarowania włosów dla nadania im połysku i miękkości

popelina

-    lekka tkanina bawełniana, jedwabna lub wełniana o splocie płóciennym z bardzo drobnymi poprzecznymi prążkami

poszetka

-    ozdobna chusteczka wkładana do górnej kieszonki w marynarce (brustasze)

powała

-    warstwa desek ułożona na belkach drewnianego stropu belkowego; potocznie: sufit, pułap

precel

-    rodzaj obwarzanka o kształcie zbliżonym do ósemki

prunela

-    tkanina jedwabna o splocie atłasowym z silnie skręconej przędzy, używana do wyrobu obuwia tekstylnego, do obicia mebli itp.

prząśnica

-    wąska deseczka, do której przywiązuje się przędziwo, część kołowrotka

przebijak

-    narzędzie kowalskie, blacharskie i murarskie do przebijania otworów

przesiek

-    siekierka

przędny

-    o włókninie: nadający się do przędzenia, łatwy do przędzenia

przęślica

-    część kołowrotka służąca do umocowania kądzieli przy przędzeniu na wrzecionach

przylizać

-    gładko uczesać (włosy). Przylizany wąsik

ptifurki

-    drobne, kruche ciasteczka

ptifurki

-    drobne, kruche ciasteczka

ptyś

-    ciastko wyrabiane z parzonego ciasta, napełniane bitą śmietaną

pukiel

-    pierścień włosów, lok, kędzior

pumpernikiel

-    rodzaj pieczywa z mąki żytniej (z miodem, melasą lub słodem) o charakterystycznym gorzkawo słodkim smaku i ciemnobrunatnej barwie uzyskanej podczas długiego (około 20 godzin) wypieku w formie, w temperaturze do 150°C

pumpy

-    sportowe spodnie męskie o krótkich nogawkach zapinanych pod kolanami

punca

-    stalowe narzędzie złotnicze i cyzelerskie, służące do wybijania na powierzchni przedmiotów metalowych zagłębień różnego kształtu

-    młotek służący do wybijania sygnatury złotnika na powierzchni wyrobu; znak wybity na takim wyrobie, określający próbę kruszcu, pochodzenie przedmiotu, datę, sygnaturę artysty itp.

pupki

-    o futrach sobolich

puślisko

-    część uprzęży, rzemień, którym strzemię przytroczone jest do siodła

pytel

-    worek muślinowy, przez który przesiewa się mąkę po przejściu jej przez maszyny przemiałowe

rami

-    włókno łykowe otrzymywane z łodyg rośliny szczmiel biały (rami), używana do wyrobu powrozów, sieci oraz różnych tkanin np. płótna żeglarskiego, namiotowego

razura

-    dawny zakład fryzjerski z golarnią (zakład cyrulika)

riuszka

-    ozdobna albo plisowana falbanka bluzki lub falbanka na sukni

rzazak

-    strug

sakał

-    brodacz

salopa

-    długie, wierzchnie okrycie damskie w formie peleryny z kapturem

serga

-    kolczyk

skaczyna, swacina

-    uczta wstępna w przyjmowaniu do cechu

slesarz

-    (dawniej) ślusarz

smyk

-    smycz

sokora, osokora

-    topola czarna

sortyment tarcicy

-    oflis, oblina, wańczosy, łatry

sprys, sprych(a)

-    szprycha

stedż

-    miód

stiuk

-    mieszanina wapna i gipsu

stochmal

-    omiecina w młynie, piekarni z mąki (proch mączny)

strucel

-    kołacz

stryk

-    powróz

stularz

-    partacz, rzemieślnik niecechowy

surnat

-    szminka

szagryn

-    rodzaj skóry

szarmeza

-    bardzo cienka i miękka tkanina jedwabna używana na suknie balowe

szatyn, szatynka

-    ciemno blond

szlachtuz

-    przestarz. rzeźnia

szmergiel

-    papier lub płótno powleczone lepiszczem do którego przyklejone są ziarna materiału ściernego; ma zastosowanie do polerowania wyrobów drewnianych, metalowych itp.; papier ścierny, płótno ścierne

szmuklerz

-    rzemieślnik dawny do wyrobów pasmanteryjnych (pasy, galony, frędzle)

sznela

-    przestarz. modna dawniej tkanina jedwabna na chustki, portiery

szory

-    rodzaj końskiej uprzęży w postaci szerokiego pasa

szperka

-    słonina

szpindel

-    oś wahadełka w zegarku

szpunt

-    kołek do zatykania otworu w beczce; czop, zatyczka

szrenc

-    papier pakowy wyprodukowany z makulatury lub starych szmat

sztrab, sztraba

-    bud. cegły co druga wystająca w murze zostawione specjalnie w celach zdobniczych lub dla połączenia ich z murem dobudowanym później

szufla

-    wklęsła łopata przeznaczona do przerzucania materiałów sypkich

szuło

-    słup drewniany

szuter

-    żwir

Szuwaks

-    przestarz. czarna pasta do butów; także: czernidło do wąsów

szwajca

-    szydło

szwejsować

-    spawać metale

szwiec

-    szewc

szyber

-    zasuwa służąca do przymykania kanału kominowego w celu regulacji ciągu powietrza; także: rodzaj zasuwalnych drzwiczek pieca

-    łopata do wsuwania pieczywa do pieca

szymel

-    wzór, szablon

ścieżeje

-    zawiasy

ślemię

-    belka poprzeczna

tala, talka

-    motek nici

terlica

-    sztywna część siodła składająca się z dwóch ławek i dwóch łęków, pokryta siedziskiem ze skóry lub tkaniny

tesarz, tesak

-    cieśla

tręzla, trendzla

-    uzda, uzdzica

trosarz

-    wyrabiający trepki, chodaki

trybus, tryfus

-    szaflik o trzech nogach DREIFUSS

trypa

-    gatunek aksamitu

trzos

-    skórzany pas podróżny

trzpień, trzpiotek

-    kolec w sprzączce

tuna, tunka, tunna

-    beczka

tutka

-    trąbka z papieru

tybel, tyblik

-    kołek, klin

tylec

-    nieostra strona ostrza noża

uczkur, oczkur

-    pasek, tasiemka

ufnal

-    gwóźdź u podkowy

wanczos

-    drzewo obrobione, klepki

zelować, podzelować

-    dać podeszwę